Bài 7. Những nét chung về xã hội phong kiến
1. Sự hình thành và phát triển xã hội phong kiến.
- Xã hội
phong kiến là chế độ xã hội tiếp sau xã hội cổ đại, nó được hình thành trên cơ
sở tan rã của xã hội cổ đại. Quá trình suy vong của xã hội cổ đại phương Đông
và xã hội cổ đại phương Tây không giống nhau. Vì thế, sự hình thành xã hội
phong kiến ở hai khu vực này cũng có những điểm khác biệt.
- Các nước
phương Đông chuyển sang chế độ phong kiến tương đối sớm, từ trước Công nguyên
(như Trung Quốc) hoặc đầu Công nguyên (như các nước Đông Nam Á). Tuy nhiên, xã
hội phong kiến phương Đông lại phát triển chậm chạp. Ở Trung Quốc – tới thời
Đường (khoảng thế kỉ VII - VIII), còn ở một số nước Đông Nam Á – từ sau thế kỉ
X, các quốc gia phong kiến mới bắt đầu bước vào giai đoạn phát triển. Quá trình
khủng hoảng và suy vong của chế độ phong kiến ở đây cũng kéo dài từ thế kỉ XVI
cho tới giữa thế kỉ XIX, khi các nước này bị rơi vào tình trạng lệ thuộc hoặc
là thuộc địa của các nước tư bản phương Tây.
- Ở châu
Âu, chế độ phong kiến xuất hiện muộn hơn, khoảng thế kỉ V và được xác lập, hoàn
thiện vào khoảng thế kỉ X. Từ thế kỉ XI đến thế kỉ XV là thời kì phát triển
toàn thịnh, thế kỉ XV – XVI là giai đoạn suy vong của chế độ phong kiến châu
Âu. Chủ nghĩa tư bản đã dần được hình thành ngay trong lòng xã hội phong kiến
đang suy tàn.
2. Cơ sở
kinh tế - xã hội của xã hội phong kiến.
- Bước vào
xã hội phong kiến, cư dân ở phương Đông và cả phương Tây đều sống chủ yếu nhờ
nông nghiệp, kết hợp với chăn nuôi và một số nghề thủ công. Sản xuất nông
nghiệp bị bó hẹp, đóng kín trong các công xã nông thôn (như ở phương Đông), hay
trong các lãnh địa phong kiến (như ở châu Âu) với kĩ thuật canh tác lạc hậu.
Ruộng đất chủ yếu nằm trong tay địa chủ hay lãnh chúa. Họ lại giao cho những
người nông dân lĩnh canh hoặc nông nô cày cấy rồi thu tô, thuế. Hai giai cấp cơ
bản trong xã hội phong kiến là địa chỉ và nông dân lĩnh canh ở phương Đông,
lãnh chú phong kiến và nông nô ở phương Tây. Địa chủ, lãnh chúa bóc lột nông
dân và nông nô chủ yếu bằng địa tô.
- Tuy
nhiên, ở châu Âu, từ sau thế kỉ XI, thành thị trung đại xuất hiện, nền kinh tế
công, thương nghiệp ngày càng phát triển. Đó chính là một nhân tố mới, dần dần
dẫn tới sự khủng hoảng của xã hội phong kiến và hình thành chủ nghĩa tư bản ở
châu Âu.
3. Nhà nước
phong kiến.
- Trong xã
hội phong kiến, giai cấp địa chủ, lãnh chúa phong kiến là giai cấp thống trị.
Họ thiết lập bộ máy nhà nước do vua đứng đầu để bóc lột và đàn áp các giai cấp
khác. Thể chế nhà nước (do vua đứng đầu) như vậy được gọi là chế độ quân chủ.
Hầu hết các quốc gia phong kiến đều theo chế độ quân chủ.
- Ở phương
Đông, sự chuyên chế của một ông vua đã có từ thời cổ đại. Sang xã hội phong
kiến, nhà vua chuyên chế còn tăng thêm quyền lực, trở thành Hoàng đế hay Đại
vương. Còn ở châu Âu, quyền lực của nhà vua lúc đầu bị hạn chế trong các lãnh
địa. Nhưng từ thế kỉ XV, khi các quốc gia phong kiến được thống nhất, quyền
hành ngày càng tập trung vào tay vua. Nhà nước quân chủ thống nhất được hình
thành ở Anh, Pháp, Tây Ban Nha…